Nắng và sức khỏe làn da

Thứ bảy, 14/02/2009, 10:28 GMT+7

Không ai chối cãi được những lợi ích của ánh nắng mặt trời đối với mọi sự sống trên trái đất này. Cụ thể nhất đối với con người là ánh nắng có tác dụng gây một số phản ứng sinh học có ích (tổng hợp sinh tố D từ tiền sinh tố D cần cho sự tăng trưởng hệ xương, tác dụng tốt đối với thể dịch, sự nhìn và ngăn chặn sự phát triển của vi trùng và nấm mốc...). Nhưng ngược lại, ánh nắng mặt trời cũng gây cho ta nhiều tác hại, nhất là gây nám da, mù mắt và ung thư da... nếu ta không biết cách tự phòng tránh, bảo vệ.

Tác hại của nắng trên da và mắt

Ánh nắng mặt trời bao gồm các tia thấy được (ánh sáng trắng) và các tia không thấy được (tia tử ngoại và tia hồng ngoại...).

Các tia tử ngoại (UVA, UVB, UVC) luôn chiếu rọi vào da, vào mắt của ta và gây nên những tác hại nhất định.

+ Tia tử ngoại dải A (UVA = Ultra Violet bande A), có bước sóng 320 - 400 nm (nm đọc nanomet, bằng 1 phần triệu của milimet) có thể xuyên qua thủy tinh và thạch anh và xuyên da đến lớp bì, nên làm cháy, phỏng, nám da, hủy hoại tế bào da khi phơi nắng lâu.

+ Tia tử ngoại dải B (UVB) có bước sóng 290 - 320 nm có thể xuyên qua thạch anh nhưng bị thủy tinh ngăn chặn và phần lớn bị lớp biểu bì hấp thu hết: gây rám nắng (da có màu bồ quân) trông có vẻ khỏe mạnh nhưng phơi nắng lâu ngày có thể gây nám da, nhăn da, ung thư da...

+ Tia tử ngoại dải C (UVC) có bước sóng 180 - 290 nm bị thủy tinh, thạch anh và biểu bì ngăn chặn nên ít hại da (xem sơ đồ).

Các tia hồng ngoại (với bước sóng 800 - 3.000 nm) và các tia sáng thấy được, với bước sóng 400 - 800 nm (đỏ, cam, vàng, lục, xanh, chàm, tím của ánh nắng) gây nóng và có thể xuyên qua các lớp biểu bì, bì đến hạ bì để hại da.

Nếu ta phơi nắng biển hoặc ở vùng núi cao (có nhiều tia tử ngoại) một ngày, da sẽ bị hại thấy rõ: phỏng nắng, tối về cảm thấy nóng rát, vài ngày sau càng đau rát hơn và 4 - 5 ngày sau thì da bị bong lột ra. Nếu phỏng nắng nặng hơn hoặc cơ thể bị suy kiệt, ăn uống thiếu rau quả tươi thì có thể bị nám luôn! Ở nông thôn và thành thị thì nắng có vẻ “hiền hơn”: phơi nắng nhiều, trước mắt chỉ thấy đen hơn thôi, nhưng thực ra tác hại của tia nắng có tính cách cộng dồn, nghĩa là nay ta phơi nắng bị hại một ít, mai một ít, mốt một ít... mức độ bị hại tuy không thấy được, nhưng dần dần sẽ cộng dồn lại nhiều năm mới thấy lộ ra tác hại: nám, những đốm đen của tuổi đời (age spots), da bị mất tính đàn hồi, chùng, nhăn nheo... và nhất là ung thư da... Da tay và da mặt là hai vùng lộ ra ánh nắng nhiều nhất, nên chúng nhăn nheo thấy rõ, nhất là vào tuổi 50 trở lên! Chẳng thế mà người ta thường nói: “Những nếp nhăn trên đôi tay không giấu được tuổi đời”. Mới đây người ta còn chứng minh rằng khi ra biển, nhất là trẻ con, chỉ cần nhìn thẳng vào mặt trời vài chục giây thôi cũng đủ bị hại mắt.

Một tia tử ngoại ở biển lại có thể trở thành hàng trăm tia vì bị cát và nước biển phản chiếu tạo thành. Do đó dù cho ngồi trong mát (có dù che) ta cũng sẽ bị hàng triệu tia tử ngoại chiếu vào ta. Vì vậy khi đi biển nhất thiết phải mang kính râm và đội nón mũ rộng vành (kể cả lúc tắm nước biển), và nên bôi kem chống nắng những vùng da lộ ra nắng.

 

Cơ chế tự bảo vệ của cơ thể

Dĩ nhiên cũng có những khả năng tự bảo vệ chống lại ánh nắng. Hệ thống lông che chắn và mồ hôi chứa một chất lọc tự nhiên: acid urocanic có tác dụng cản nắng. Lớp tế bào sừng của biểu bì bị nắng nhiều sẽ dày lên và lớp tế bào hạt có thể sinh ra hắc tố (melanin) để cản nắng. Có điều sự dày sừng sẽ làm cho bít lỗ tiết bã nhờn làm sinh mụn, còn hắc tố nhiều thì đen da! ...

Khả năng tự bảo vệ này rất thay đổi tùy theo yếu tố di truyền và chế độ ăn uống của mỗi người. Người có da màu, nhiều hắc tố thì cản nắng tốt hơn da trắng; ăn uống nhiều rau quả tươi hàng ngày (trước khi dang nắng đủ sinh tố) thì tạo được nhiều sắc tố da (carotenoid) và acid urocanic cản nắng. Dù cho có nhiều khả năng tự bảo vệ này, nhưng nếu bạn tự do phơi nắng quá nhiều, quá thường xuyên thì tế bào da cũng bị phá hủy vì sự cộng dồn tác hại nói trên. Tác hại của nắng, nhất là của các tia tử ngoại, thường phá hủy ở ngang mức cơ cấu di truyền, nghĩa là tác hại đến chuỗi DNA của nhân tế bào. Khi xuyên qua da, tia tử ngoại, nhất là UVA sẽ giải phóng các enzym nội tế bào nên có thể làm hư hủy tế bào ấy (phỏng cháy); còn nếu chưa đến mức đủ mạnh để làm hư hủy thì cũng có thể gây sai lệch cơ cấu di truyền và có thể dẫn tới xơ cứng da (dẫn tới nhăn da), đục thủy tinh thể, hoặc tệ hại hơn là ung thư da. Trong vòng 30 năm trở lại đây, những thống kê cho thấy tần suất u hắc tố (hình thức thường gặp của ung thư da) tăng lên rõ rệt nơi tầng lớp dân chúng ưa tắm nắng, nơi vùng nắng nhiều và nơi da lộ ra nắng nhiều hơn (u ở mặt, cổ, tay và đặc biệt nhiều ở lưng mình đàn ông và đùi của phụ nữ).

 

Những yếu tố làm gia tăng bệnh da

Ánh nắng cũng như các tia tử ngoại còn kết hợp với những hóa chất mà người ta ưa dùng, làm tăng thêm tác hại đối với da. Thí dụ đám cỏ mà người ta nằm lăn trong các cuộc du ngoạn ngoài trời, làm tăng chứng viêm da; nhiều hương liệu trong mỹ phẩm (nước hoa, kem thoa mặt, kem chống nắng, son môi, thuốc khử mùi...) như tinh dầu pergamot, đinh hương, quế, chanh, cam, hương nhu... làm da trở nên nhạy cảm hơn đối với nắng nóng; nhiều thức ăn uống (có hóa chất, phụ gia, ngũ vị hương, saccharin...); nhiều dược phẩm (tetracyclin, doxycyclin, quinin, sulfamid, oestrogen, testosteron, một số thuốc chống trầm cảm, an thần, kháng dị ứng...) làm cho da rất dễ bắt nắng (cảm quang) hơn...

 

Nắng và tàn nhang

Tàn nhang (freckles) là những đốm nâu sậm và phẳng trên mặt da, thường nhiều ở nơi lộ ra nắng như mặt, cổ, cánh tay... Cũng như mụn, tàn nhang thường do yếu tố chính là di truyền, do yếu tố phụ là tia tử ngoại. Những người da trắng mắt xanh, nâu thường bị tàn nhang ở tuổi rất trẻ rồi tăng số lượng và sậm màu dần theo năm tháng cũng như sự phơi nắng.

Cần phân biệt, những người màu mắt đen thì không bị hoặc ít bị tàn nhang, nhưng sau tuổi 40 da mặt, cổ, tay, lưng sẽ xuất hiện những đốm nâu của tuổi đời (age spots) do sự cộng dồn tác hại của tia tử ngoại do phơi nắng nhiều. Ngoài ra còn có những nốt đen do mụn đầu đen (blackheads) để lại.

Tàn nhang và những đốm nâu đen nói trên đều phẳng (không nhô lên khỏi mặt da) là những rối loạn sắc tố lành tính, do sự đáp ứng sinh lý của cơ thể, rất khó chữa trị hoặc không cần chữa trị nếu không có vấn đề về thẩm mỹ. Nhưng ta có thể phòng ngừa được:

Bảo vệ mắt bé khi phơi nắng

Khi tia tử ngoại trong áng nắng chiếu trực tiếp vào mắt lâu ngày (mắt xanh, mắt nâu để tia tử ngoại lọt vào nhiều hơn) thì não mà cụ thể là vùng dưới đồi sẽ phản ứng lại, tiết ra một hóa chất điều khiển tuyến thượng thận, khiến tuyến này tiết ra một hóa chất khác làm cho da bị nhiễm sắc, nên trên da xuất hiện nhiều tàn nhang hoặc các đốm nâu đen nói trên. Nếu khi ra khỏi nhà đều đội nón mũ rộng vành và mang kính râm đen hoặc nâu đen để cản không cho tia tử ngoại chiếu thẳng vào mắt thì sẽ cản được hiện tượng rối loạn sắc tố nói trên. Do đó tàn nhang và những đốm đen do tích tuổi sẽ xuất hiện chậm hơn và lợt hơn (việc điều trị tàn nhang và các đốm đen tích tuổi sẽ được trình bày sau).

 

Cách bảo vệ da chống nắng

Trước hết phải sửa đổi thành kiến cho rằng “ánh nắng lúc nào cũng có lợi”. Câu ngạn ngữ “ở đâu có ánh nắng, ở đó không có bệnh tật” có đúng cho môi trường nhà cửa, nhất là những khu nhà ổ chuột, vì môi trường chung quanh nhà ở cần có nhiều ánh nắng để loại trừ mầm bệnh. Còn đối với con người, chỉ có trẻ con chưa biết đi và người lớn bị bệnh liệt giường dài ngày thì mới cần đến sự phơi nắng mỗi ngày vài chục phút, vào buổi sáng sớm (trong khoảng 7 - 8 giờ) mà thôi. Còn lại mọi người chúng ta ai cũng nên có ý thức tránh nắng như sau:

- Luôn có ý thức giảm tác hại của nắng bằng cách luôn đội nón mũ rộng vành và đeo kính râm khi ra khỏi nhà. Che dù, che mặt, mang găng tay, mang vớ da, mặc quần áo che kín da, luôn là có ích để hạn chế sự cộng dồn tác hại của tia tử ngoại, gây lão hóa, nhăn da và các bệnh da, nhất là ung thư da.

- Chọn giờ lao động ngoài trời thích hợp để tránh bị cảm nắng (trúng nắng), thí dụ ra đồng sớm lúc mặt trời chưa mọc, đến 9 - 10 giờ thì về nghỉ, buổi chiều ra đồng sau 15 giờ...

- Khi ra biển, nên mang kính râm, bôi kem chống nắng trước 30 phút, chỉ nên tắm vào thời gian trước 9 giờ sáng và sau 3 giờ chiều. Khi tắm biển vẫn nên đội nón mũ (nón lác...) cả lúc tắm dưới nước, mỗi lần xuống biển chỉ tắm độ 30 phút là tối đa và khi lên bờ, nên ngồi dưới dù che chứ không nên phơi trần dưới nắng biển (lúc tắm dưới nước, khi ngồi trong dù che vẫn luôn đeo kính râm). Trước và sau khi xuống tắm nên bôi kem chống nắng. Lưu ý thực hiện điều này cả với trẻ con và người lớn tuổi.

- Những người có cái bớt sậm, nhiều nốt ruồi hoặc người dễ nhạy cảm với nắng (ra nắng vài chục phút là da bị đỏ ửng ...) thì không nên phơi nắng, không nên tắm biển vì dễ bị phát sinh ung thư.

- Tăng cường khả năng tự bảo vệ, bằng cách ăn đủ lượng rau quả tươi: hàng ngày khoảng 500 g (gồm 200 g rau lá lục đậm các loại + 100 g củ quả có màu đỏ, vàng cam và 200 g quả chín tươi), đủ protein (tối thiểu 100 g thịt, cá, trứng, đậu, mè/ngày) và các chất béo cần thiết (tối thiểu 1 muỗng canh dầu và 1 muỗng canh mỡ/ngày) và uống đủ nước. Chế độ ăn uống này giúp da bài tiết mồ hôi có đủ lượng acid urocanic và lipid hấp thu tia tử ngoại.

- Kem và dầu chống nắng có thể làm tăng khả năng chống nắng của da lên hàng chục lần. Trên mỗi nhãn hiệu sản phẩm chống nắng (Sundown, Sunblock, Sun Oil, Antisolair, Antisolar..., hoặc trên nhãn có ghi công dụng: “Anti UVA + UVB”...). Trên sản phẩm cũng thường ghi chỉ số chống nắng SPF riêng của mỗi sản phẩm. Thí dụ sunblock hiệu Sundown của Johnson & Johnson có ghi SPF 30, có nghĩa là: nếu khả năng chống nắng của da bình thường: phơi nắng 10 phút da mới bắt đầu ửng đỏ (được coi là SPF = 1), thì, theo lý thuyết, sau khi bôi sữa, kem chống nắng này (với mức độ 2 mg/cm2 da) thì khả năng chống nắng của da đó tăng lên 30 lần, tức 300 phút (5 giờ) phơi nắng da mới có vấn đề. Trên thực tế da luôn đổ mồ hôi hoặc khi bơi lội, kem, dầu chống nắng bị trôi đi mất. Do đó, nửa giờ trước khi ra nắng, xuống nước là phải bôi chống nắng; khi lên bờ, hoặc sau khi phơi nắng vài giờ thì nên bôi lại. Nhiều sản phẩm chống nắng có ghi là “không sợ nước” (water proof, water resistant) không bị sóng nước hoặc mồ hôi làm trôi nhưng vẫn phải bôi lại sau mỗi đợt xuống nước hoặc phơi nắng ra nhiều mồ hôi. Dù có bôi chống nắng vẫn không nên phơi trực tiếp lâu dưới nắng biển, vì các công trình nghiên cứu gần đây cho thấy kem chống nắng không ngừa được ung thư do phơi nắng dài lâu.

Nên nhớ rằng nhiều thành phần trong mỹ phẩm chống nắng cũng thường gây dị ứng hoặc làm tăng độ nhạy cảm của da với nắng cho một số người.

Tóm lại, ánh sáng mặt trời là nguồn gốc của sự sống, nhưng cũng có thể là yếu tố làm cho chúng ta trở nên mất đẹp vì nó làm tăng khả năng sinh mụn, nám, tàn nhang, khô da, dày da, sậm da, nhăn da và sau cùng là ung thư da do sự cộng dồn tác hại của tia tử ngoại.

DS. PHAN ĐỨC BÌNH



Viết phản hồi



 Ẩn email của tôi
 

Giới hạn tin theo ngày :   từ   đến