Đồng bằng sông Cửu Long đối mặt với sụt lún đất nghiêm trọng

  • 09:55 ,05/10/2017

KHPT - Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) hiện đang đối mặt với thách thức về biến đổi khí hậu, trong đó tác động đáng lo ngại và cần có giải pháp  cấp bách nhất hiện nay là sự sụt lún đất, đồng bằng đang “bị chìm” nhanh. Xung quanh vấn đề này,  chúng tôi có cuộc trao đổi với Ths. Nguyễn Hữu Thiện - chuyên gia về sinh thái ĐBSCL.

- ĐBSCL đang đối mặt với tình hình biến đổi khí hậu, có thể xảy ra những tác động kép. Theo ông, đâu là hiểm họa lớn nhất đang tác động mạnh nhất?

Trước mắt là vấn đề về phát triển thiếu bền vững ở ĐBSCL, trong đó gồm có việc sụt lún với tốc độ trung bình 18 cm trên toàn đồng bằng trong 25 năm (1991 - 2016) do sử dụng nước ngầm quá mức. Sạt lở diễn ra trong giai đoạn 25 năm gần đây từ sau 1992 và càng về sau càng dữ dội hơn. Hiện nay, hơn một nửa chiều dài bờ biển ĐBSCL đang bị sạt lở. Tổng sạt lở bờ sông, bờ biển lên đến 891 km. Nguyên nhân chính của sự sạt lở là do thiếu phù sa mịn và thiếu cát; ô nhiễm nước do sông ngòi phải gánh nhiều nguồn chất thải không qua xử lý từ nước thải sinh hoạt, chăn nuôi, thủy sản, công nghiệp và một lượng lớn phân bón thuốc trừ sâu từ nông nghiệp thâm canh ba vụ lúa liên tục trong nhiều năm.

Kế tiếp tác động của thủy điện Mekong. Hiện nay, lượng phù sa mịn đã giảm 50% từ 160 triệu tấn còn 83 triệu tấn. Dự báo sau khi 11 đập thủy điện ở hạ lưu vực hoàn thành, phù sa mịn sẽ giảm 50% một lần nữa và 100% cát, sỏi sẽ bị chặn lại. Trong 3 thách thức nói trên thì tác động của thủy điện là lâu dài, nghiêm trọng, và khó khắc phục nhất vì khi thiếu phù sa và cát thì đất đai sẽ bị bạc màu và sạt lở bờ sông, bờ biển sẽ gia tăng.

Tuy nhiên, tác động đáng lo ngại và cấp bách nhất hiện nay là sự sụt lún của đồng bằng vì tốc độ sụt lún này làm cho đồng bằng bị chìm rất nhanh, đến 10 lần so với nước biển dâng. Nếu không giải quyết sớm thì đồng bằng sẽ bị nhấn chìm.

- Theo ông, trước mắt và lâu dài cần làm những gì để ứng phó với các nguy cơ này?

Với vấn đề sụt lún, theo báo cáo nghiên cứu của các chuyên gia Hà Lan đã chỉ rõ, nguyên nhân số 1 của sụt lún ở ĐBSCL là do khai thác nước ngầm quá mức. Như vậy, để giải quyết vấn đề sụt lún sẽ không có biện pháp công trình nào có thể giải quyết được gốc rễ vấn đề.

Để giảm sụt lún cho ĐBSCL, cách duy nhất là phải giảm sử dụng nước ngầm. Muốn giảm sử dụng nước ngầm thì lời giải lại nằm ở nước mặt, tức là phải giảm ô nhiễm, phục hồi sông rạch lại, không để sông rạch tiếp tục gánh quá nhiều ô nhiễm như hiện nay.  Muốn phục hồi sông rạch thì cần xử lý ô nhiễm trước khi thải ra sông. Về công nghiệp, ở ĐBSCL cần phải tránh những ngành công nghiệp gây ô nhiễm và những công nghệ lạc hậu. Về nông nghiệp, nên thay đổi tư duy từ “tăng gia sản xuất” chỉ chú trọng sản lượng như hiện nay sang tư duy làm kinh tế nông nghiệp, chú trọng chất lượng, và đầu tư nâng cao chuỗi giá trị để tạo việc làm và thu nhập cho người dân. Cụ thể, không nên tiếp tục canh tác thâm canh ba vụ lúa.

- Các giải pháp, chính sách đưa ra vừa qua có theo kịp, thích ứng trong điều kiện thực tế và các kịch bản  biến đổi khí hậu đã đưa ra không, thưa ông?

Hội nghị “Về phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với biến đổi khí hậu” vừa diễn ra tại TP. Cần Thơ do Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc chủ trì có 2 tư duy đột phá quan trọng là tư duy thích ứng thuận theo tự nhiên, tức là không chống lại những quy luật tự nhiên và tư duy về quy hoạch tích hợp tổng thể toàn đồng bằng.

Thuận theo tự nhiên là một thái độ rất đúng đắn bởi vì cách làm duy ý chí, chống lại quy luật tự nhiên, nhất là bằng các biện pháp công trình lớn, thường không hiệu quả và phải trả giá đắt về sau. ĐBSCL có những đặc điểm đặc thù, cần phải được hiểu để thích ứng phù hợp chứ không nên chống lại.  Hành động thích ứng có thể đúng, có thể sai. Nếu hành động sai thì vừa tốn kém, không hiệu quả mà cái giá phải trả cho sai lầm sẽ rất đắt.

Còn về tư duy quy hoạch tích hợp mang tính không gian khu vực của hội nghị lần này là bước tiến quan trọng, là tư duy hiện đại của quốc tế. Cách làm cũ là cách làm cục bộ theo địa phương và theo ngành, có nghĩa là địa phương nào biết địa phương đó và không biết tác động đến các địa phương khác và ngành nào biết ngành đó, không biết tác động đến ngành khác. Ví dụ từ trước đến nay, ngành giao thông quy hoạch hệ thống đường, ngành thủy lợi quy hoạch hệ thống thủy lợi riêng cho mình, ngành công nghiệp quy hoạch công nghiệp riêng, ngành nông nghiệp quy hoạch riêng. Kết quả là ĐBSCL có đến 2.500 bản quy hoạch, rất lộn xộn, không tương thích với nhau và nhiều chồng chéo, mâu thuẫn.

Với tư duy mới này, việc quy hoạch tích hợp sẽ giải quyết được những vấn đề chung mang tính liên tỉnh, liên khu vực vượt ngoài ranh giới hành chính của một địa phương mà mỗi tỉnh không tự mình giải quyết được. Ngoài ra, quy hoạch tích hợp này sẽ không phải là một bản quy hoạch cứng nhắc với những chỉ tiêu cứng nhắc như cách làm quy hoạch hiện nay mà nó là những nguyên tắc hướng dẫn ra quyết định cho phép sự ứng xử uyển chuyển với những biến đổi trong tương lai khi có thêm thông tin mới, kiến thức mới hoặc tình hình thay đổi cả về thời tiết, khí hậu, môi trường, thị trường và những biến đổi khác nữa của tương lai. Cách quy hoạch này sẽ tránh được sự chồng chéo, lãng phí nguồn lực và nó linh hoạt, không khóa chặt con đường phát triển của ĐBSCL vào một bản quy hoạch cứng nhắc nào đó có thể lỗi thời rất nhanh.

Với 2 sự đột phá nổi bật trong tư duy mà tôi cảm nhận được từ Hội nghị chính phủ lần này, tôi nghĩ đây là cách ứng xử tốt nhất hiện nay đối với tình hình nhiều thách thức của ĐBSCL. Dĩ nhiên để thay đổi cách nghĩ, cách làm sẽ là một quá trình lâu dài, dần dần, nhưng có đi thì mới có đến.

Xin cám ơn ông!

GIA PHÚ - NGUYỄN HỮU thực hiện

Ý kiến của bạn

  • Hotline
    (028) 3920 1523
    Ms. Hương
    0978 545 422
    Mrs. Tâm
    0978 545 422
  • Email
    Chăm sóc khách hàng
    Ms. Hương
    Hỗ trợ kỹ thuật
    Thái Sơn